Bir tıbbi işlem öncesinde hastaya imzalatılan belge çoğu zaman “onam formu” olarak adlandırılır. Ancak aydınlatılmış onam yalnızca kağıda imza atılması değildir. Hastanın yapılacak işlem hakkında anlayabileceği bilgiye ulaşması ve bu bilgiyle karar verebilmesi gerekir. İşlemin amacı, önemli riskleri ve seçenekleri açıklanmadan verilen bir imzanın hukuki değeri ayrıca tartışılabilir. Bilgilendirme ile rıza birlikte değerlendirilir.
Hasta, tıbbi terimleri bilmek zorunda değildir. Kendisine ne yapılacağını ve neden önerildiğini sorabilmelidir. Açıklamanın anlaşılmadığı yerde yeniden bilgi istemek, sağlık hizmetini engelleyen bir davranış olarak görülmemelidir. Bununla birlikte bilgi alma hakkı ile tıbben uygun olmayan bir işlemin yapılmasını istemek aynı şey değildir. Tedavi seçeneğinin tıbbi uygunluğu sağlık meslek mensubunun değerlendirmesini gerektirir.
Bilgilendirmenin Kapsamında Neler Bulunur?
Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 15. maddesi bilgilendirmenin temel içeriğini düzenler. Hastalığın muhtemel sebepleri ve seyri, müdahalenin nasıl gerçekleştirileceği, diğer tanı ve tedavi seçenekleri ve muhtemel komplikasyonlar bu kapsamda yer alır. İşlemin reddedilmesi halinde ortaya çıkabilecek sonuçlar da önemlidir. Amaç, hastanın yalnızca işlemin adını değil, kararının anlamını kavrayabilmesidir.
Bilgilendirme, bütün tıp bilgisinin hastaya aktarılması demek değildir. Yapılacak işlem ve hastanın durumu bakımından anlamlı açıklama yapılmalıdır. Örneğin başka bir tedavi seçeneği varsa bunun fayda ve risklerinin anlaşılması karar vermeyi kolaylaştırır. Sadece işlemin avantajlarının anlatılıp önemli risklerin hiç açıklanmaması, bilgilendirmenin yeterliliği bakımından değerlendirilmesi gereken bir durumdur.
Kullanılacak ilaçların önemli özellikleri ve sağlık açısından kritik yaşam tarzı önerileri de yönetmelikteki kapsam içinde bulunur. Hasta, işlem sonrasında hangi durumlarda yeniden tıbbi yardım alması gerektiğini anlayabilmelidir. Bu bilgi, kendi kendine tedavi yapmak için değil, sağlık hizmetini güvenli biçimde sürdürmek için önemlidir. Tereddüt edilen tıbbi konular ilgili sağlık uzmanına sorulmalıdır.
Bilgi Nasıl ve Ne Zaman Verilmelidir?
Yönetmeliğin 18. maddesine göre bilgi mümkün olduğunca sade ve hastanın anlayabileceği şekilde verilmelidir. Hastanın sosyal ve kültürel düzeyi, açıklamanın anlaşılır olması bakımından dikkate alınır. Kişinin önüne uzun bir teknik metin konulması her durumda gerçek bir bilgilendirme yapıldığı anlamına gelmez. Sözlü açıklama ve hastanın sorularına yanıt verilmesi de önemlidir.
Acil durumlar dışında hastaya makul süre tanınarak bilgilendirme yapılması gerekir. Müdahale öncesindeki koşullar ve hastanın karar verebilme durumu bu yüzden değerlendirilir. Bilgilendirmenin mahremiyeti koruyan uygun bir ortamda yapılması da önem taşır. Hastanın özel sağlık bilgilerinin gereksiz kişilerin yanında açıklanması, bilgi verilmiş olmasıyla haklı hale gelmez. Bilgi alma hakkı ve mahremiyet birlikte korunmalıdır.
İmzalı Form Ne Anlama Gelir?
Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 26. maddesi, ilgili durumlarda hazırlanacak rıza formunun içeriğini ve nüshalarını düzenler. Formdaki bilgilerin hastaya sözlü olarak aktarılması, formun imzalanması ve bir nüshasının hastaya veya kanuni temsilcisine verilmesi öngörülür. Bu nedenle imzaladığınız belgenin bir örneğini istemeniz önemlidir. Belgenin hangi işleme ilişkin olduğunu kontrol edin.
Formdaki genel ifadeler ile size önerilen somut işlemin birbirini karşılaması gerekir. Tarih, işlem adı ve imza gibi unsurlar sonradan yapılacak değerlendirmede önem taşıyabilir. İçeriği anlaşılmayan veya boş alanları bulunan bir belge hakkında açıklama istemek yararlıdır. İmzalanan metin ile fiilen yapılan müdahalenin kapsamı arasında farklılık varsa bunun nedenleri ayrıca incelenir.
Onam verilmesi, sağlık hizmetindeki her türlü hata için önceden sorumsuzluk tanındığı anlamına gelmez. Hastanın bir riski kabul etmesi ile gerekli tıbbi özenin gösterilmemesi farklı konulardır. Buna karşılık beklenen bir riskin gerçekleşmesi de tek başına kusur bulunduğunu göstermez. Uygulamanın niteliği, bilgilendirme ve zarar arasındaki ilişki somut olay üzerinden değerlendirilir.
Rızayı Kim Verir?
Yönetmeliğin 24. maddesinde tıbbi müdahalelerde hastanın rızası temel kural olarak düzenlenir. Küçük veya kısıtlı hastalarda kanuni temsilciye ilişkin kurallar bulunur. Bununla birlikte hastanın anlayabildiği ölçüde bilgilendirme ve karar sürecine katılması da önemlidir. “Yakını imzaladı” ifadesi her durumda aynı hukuki sonucu doğurmaz; temsil yetkisi ve hastanın durumu kontrol edilmelidir.
Hastanın kendisinin bilgilendirilmesi esastır. Kendisinin yerine başka bir kişinin bilgilendirilmesini istemesi halinde bunun kayıt altına alınmasına ilişkin düzenlemeler vardır. Bu nedenle aile yakınlığının bütün sağlık bilgilerine sınırsız erişim hakkı verdiği düşünülmemelidir. Hastanın tercihi, mahremiyeti ve kanuni temsil koşulları birlikte değerlendirilir. Özellikle birden fazla yakının farklı talepleri varsa durum netleştirilmelidir.
Acil Durumlar ve Tedaviyi Reddetme
Rıza alınamayan bazı acil ve hayati tehlike oluşturan durumlarda müdahale için özel kurallar uygulanır. Yönetmeliğin 24. maddesi bu durumları ve sonrasındaki bilgilendirme sürecini düzenler. Dolayısıyla her müdahalede mutlaka önceden imzalı form bulunmasının tek geçerlilik koşulu olduğu söylenemez. Aciliyetin niteliği ve hastanın rıza açıklayabilme durumu önemlidir.
Yönetmeliğin 25. maddesinde kanunen zorunlu haller dışında tedaviyi reddetme veya durdurulmasını isteme hakkı düzenlenir. Bunun muhtemel sonuçlarının açıklanması ve ilgili kayıtların tutulması gerekir. Böyle bir kararın sağlık üzerindeki etkileri hekimle görüşülmelidir. Hukuki değerlendirme, kişiye tedavisini bırakmasını öneren tıbbi bir yönlendirme olarak anlaşılmamalıdır.
Bilgilendirme yapılmadığını veya imzaladığınız formun açıklanan işlemle uyuşmadığını düşünüyorsanız formun örneğini ve tedavi kayıtlarınızı hazırlayın. Ne zaman, kim tarafından, hangi açıklamanın yapıldığını kısa bir notla belirtin. Bu hazırlık iddianın somutlaştırılmasını kolaylaştırır. Aydınlatılmış onam ve hasta haklarına ilişkin durumunuzu değerlendirmek için Meram Hukuk ve Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.